TỪ BÌNH CHU ĐẬU TỚI MOSAIC THƯƠNG XÁ TAX: CON ĐƯỜNG HỒI LAM

Trần Thị Vĩnh Tường (Califonia, Hoa Kỳ)

Vào buổi hoàng hôn của Thương xá Tax ở Sài Gòn, dư luận hay nhắc nhở đến yếu tố lịch sử và văn hóa của kiến trúc này, nhất là thảm gạch gốm Mosaic trên cầu thang dẫn lên lầu hai. Nếu định nghĩa văn hóa là những gì còn lại khi những thứ cùng thời tan biến hết thì đồ gốm chính là “những gì còn lại” ấy. Về kinh tế đồ gốm cho biết mạng lưới buôn bán. Với ngành khảo cổ, đồ gốm như một ánh sáng rọi vào quá khứ. Với ngành lịch sử mỹ thuật đồ gốm viết lại những gì chính sử không ghi chép.

Thảm gạch gốm Mosaic không dính líu gì tới thời gian gần trăm năm thuộc địa Pháp, mà là một hành trình nghệ thuật trải mấy ngàn năm từ lưng lạc đà đến cánh buồm ngất ngư trên sóng cập bến Sài Gòn, “La perle de l’extrême-orient” (Viên ngọc Viễn Đông) lúc bấy giờ.

Cho đến gần đây, Mosaic vẫn chỉ được coi là thứ “gạch trang trí”. Hoàn toàn không phải như vậy! Từ 2.000 năm trước, Mosaic đã phản ảnh chỉ số thông minh, sức sáng tạo, sắp xếp tâm linh của loài người, tài nguyên thiên nhiên một vùng, sự thịnh vượng trong khu vực cùng đẳng cấp xã hội. Kiến trúc thế giới đều chen vào một mảng Mosaic, biểu tượng cho kiến thức, giàu sang hay quí tộc. Các nhà khảo cổ khai quật được một miếng Mosaic, lập tức loan tin vui. Chưa bao giờ thế giới quăng bỏ một tác phẩm Mosaic cả.

Vua Trần và áo trắng

Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho hay triều Trần từ đời vua thứ nhất Trần Thái Tông đến đời vua thứ năm Trần Minh Tông đều có tăng lữ người Hồ. Năm 1268, hai anh em vua Trần Thánh Tông vui đùa, vua “múa kiểu người Hồ để xin áo trắng” mà Thượng Hoàng đang mặc, tức không phải áo tầm thường, có thể là áo quí tộc Hồ, quà dâng lên Thượng Hoàng. Năm 1311, vua Trần Anh Tông “nhận con gái của nhà sư người Hồ là Đa La Thanh vào cung. Nhà sư sau mất ở kinh sư”. Nhà sư Du Chi Bà Lam đã ở triều Trần từ thời vua Nhân Tông. Giai cấp tăng lữ còn trên cả vua, gả con gái cho vua, ảnh hưởng của sư đối với triều đình chắc chắn không nhỏ. Người Hồ thời gian đó là chính là khối người Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ… gồm tăng lữ và thương nhân theo đạo Hồi (Islam).

Múa Hồ, áo trắng Hồ, cung phi người Hồ, tăng lữ Hồ… Suốt từ thời Sĩ Nhiếp tới thời Trần, yếu tố “người Hồ” bàng bạc nhưng vẫn là ẩn số trong nghiên cứu Việt Nam. Trong khi y phục vua Trần thường mặc vốn màu vàng, bởi theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư thì vào năm 1314: “Khi sứ nhà Nguyên sang thăm, vua Trần Anh Tông mặc áo tràng bằng là màu vàng, đội mũ có thao, sứ giả khen là “nhẹ nhõm như người tiên”.

Gạch Mosaic lót tường thời Lê

Nếu Phù Nam là xứ “Ấn Độ hóa” đầu tiên thì Majapahit là xứ “Ấn Độ hóa” cuối cùng ở Đông Nam Á có thêm văn hóa Islam. Tôn giáo Islam từ thế kỷ thứ VI phát triển từ Cận Đông tới châu Phi và châu Á. Người Việt gọi chung là đạo Hồi -người Hồi. Majapahit (1293 – 1500), bây giờ là Indonesia, là khách hàng mua gốm Việt thời Trần – thời Lê. Lần đầu và duy nhất, nghệ sĩ thời Lê thủ đắc kỹ thuật gạch lát tường trắng – men lam, đóng góp vào vương quốc Majapahit. Khu đền đài đồ sộ 100 km2 ở cố đô Trowulan hiện nay là di sản thế giới. Đền thờ Islam trang trí bên trong bằng gạch lót tường Đại Việt vẫn làm du khách kinh ngạc. Trowulan tìm được 300 kg gạch lót tường bằng gốm thời Lê. Gạch thời Lê cũng góp mặt tại đền Kudus ở trung tâm Java, hiện nay vẫn là một địa điểm hành hương.

Bảo tàng Jali Mali 300.000 m2 sắp xây ở Bali trưng bày di tích của đế quốc Majapahit sẽ hoàn tất năm 2016, có tới 30.000 cổ vật. Thể nào cũng có gạch lát tường thời Lê. Nếu Thương xá Tax còn lưu giữ được và Mosaic ở đó vẫn hiện hữu thì bảo tàng hay trường đại học kiến trúc ở Sài Gòn có thể mời Jali Mali qua thăm, cùng nhau so sánh kỹ thuật – mỹ thuật của gạch thời Lê và gạch Mosaic ở Thương xá Tax. Nếu có cổ vật trao đổi với Bảo tàng Jali Mali để mang những viên gạch thời Lê ở đó về trưng bày tại Sài Gòn hay mở một ngành học mới cho sinh viên các ngành liên hệ thì thật lý tưởng. Hơn thế, có thể phát triển thành kỹ nghệ gạch Mosaic lát tường hay sàn làm bằng tay theo họa tiết Islam cung cấp cho thế giới Islam ở vùng Đông Nam Á hải đảo vốn khan hiếm đất sét. Indonesia là một thị trường hứa hẹn vì nơi đây có 200 triệu người dân theo Islam.

Bình Chu Đậu thời Lê

Thế kỷ XIII, Marco Polo viếng Trung Hoa, miêu tả màu lam trên nền gốm trắng: “sau khi nung, lớp cobalt oxide xanh mướt dưới lớp men trong veo như thủy tinh”. Học giả Vương Hồng Sển dịch Hui qingHồi lam. Hui là Hồi, qing (thanh) là màu xanh lam; Hồi lam là “men xanh của người Hồi”. Quặng cobalt chỉ tìm thấy ở thế giới Ả Rập. Hồi lam làm từ cobalt xuất cảng qua châu Âu và châu Á, mắc hơn vàng. Từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVII, thông qua “Con đường tơ lụa trên biển” thương nhân người Hồ (người Ả Rập, Ba Tư theo Islam) độc quyền cung cấp Hồi lam cho các lò gốm triều đại Nguyên, Minh, Đại Việt, Vân Nam, Thái Lan. Ở triều Nguyên, Hồi lam chỉ dùng độc quyền cho lò ngự dụng.

Ở Đại Việt, thương nhân Hồ cung cấp Hồi lam cho Đại Việt, đồng thời đặt hàng cho người Việt làm gốm xuất cảng. Nhờ thế mà gốm Đại Việt có mặt ở Philippines, Indonesia và Trung Đông.

Bình gốm Chu Đậu thời Lê được chế tác trong hoàn cảnh này. Đó là món gốm Đại Việt đi xa nhất. Lâu đài của đế quốc Ottoman xây năm 1453 ở Istanbul, kinh đô xứ Thổ Nhĩ Kỳ. Phần nhà bếp hồi xưa bây giờ là Viện bảo tàng Topkapi. Ở đó, gốm Nhật có 730 miếng. Gốm Trung Hoa có 10.700 miếng. Gốm Đại Việt chỉ có chiếc bình Chu Đậu. Tuy vậy, dù chỉ có một, nhưng số phận bình Chu Đậu không phải tầm thường. Phiêu lưu 8.000 dặm khỏi nơi khai sinh, 500 năm kiên nhẫn trên kệ viện bảo tàng Topkapi, một hôm thức dậy cất tiếng nói thay cho một triều đại, một thời điểm, một tầng lớp nghệ sĩ, một phong trào di dân, một mạng lưới buôn bán. Mang trên vai chừng ấy “định mệnh”, bình Chu Đậu năm 1450 xứng đáng là “kiệt tác” trong dòng gốm Đại Việt. Bình Chu Đậu có định mệnh khá ly kỳ: Islam tặng cho Đại Việt kỹ thuật làm gốm trắng – men lam, món đẹp nhất của buổi bình minh ấy về lại lâu đài Topkapi như một kỷ niệm trở về.

Vậy trong khi người Islam trân trọng lưu giữ bình gốm men lam Chu Đậu của Đại Việt, không lẽ người Việt Nam lại phá hủy Mosaic Islam?

Men Hồi lam huyền bí ở Mosaic Tax

Ngày 11.10.2014, qua giới thiệu của người thầy cũ, tôi tới phòng trưng bày gạch Mosaic tại Zellij Gallery ở Holywood. Tôi gặp Faissel Farhi 35 tuổi, người Maroc. Cha và ông nội Faissel được tôn là Maâlems (thượng sư) do quá trình xây dựng đền đài dinh thự, tạo ảnh hưởng chính trị, kinh tế và tôn giáo nơi quí tộc kinh thành Fes, vương quốc Morocco. Đạt được danh hiệu Maâlems, người thợ cả làm gạch gốm Mosaic trải qua một quá trình khắt khe đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm, sự khéo tay và khả năng diễn tả được cái đẹp bí mật ẩn trong thiên nhiên. Gạch lót tường Islam do đó không phải là một sản phẩm thương mại, mà một cuộc hành trình dài mấy ngàn năm tìm kiếm cái đẹp không vướng màu binh đao.

Sắc màu Mosaic ở Thương xá Tax rất cổ điển. Màu vàng: màu da phụ nữ vùng Địa Trung Hải, cũng là màu nắng. Màu cát trắng sa mạc và xanh da trời là màu thiêng liêng của tộc du mục. Văn hóa Ả Rập, Ba Tư coi màu trắng là màu của toàn thiện và cao quí. Kinh Coran của Islam mặc trắng trong ngày phán xét. Người Ai Cập xem màu xanh là thần thánh: màu nước mỗi năm ngập lụt một lần mang màu mỡ  cho đất đai hai bên bờ sông Nil. Màu xanh Turquoise tượng trưng cho niềm vui, cũng là tia mặt trời lúc bình minh.

Từ viên tesserae màu nâu nhạt (17 x 17 x 5 mm), tróc ra từ gốm Mosaic ở Thương xá Tax, Faissel nhận ra đây chính là đất sét từ kinh thành Fes. Men xanh thẫm trên sáu mươi bậc thang cũng từ quặng cobalt từ núi Fes. Động Mogao (Mạc Cao) ở thành phố Đôn Hoàng có 492 ngôi đền, trải dài 25 km trên “con đường tơ lụa”, bích họa tượng Phật và các thần linh tô bằng men Hồi lam tới giờ này vẫn không phai dù đã ngàn năm. Ở Pháp, năm 1880 Renoir vẽ bức tranh Les Parapluies (Những cây dù) bằng men lam nhân tạo màu xanh tối hù, vì men lam thật rất mắc tiền và xa xôi.  Gạch Mosaic ở Thương xá Tax được tráng bằng thứ men lam tự nhiên ở Fes có màu xanh thẫm nên cầu thang như một vùng biển. Chỉ riêng điều này đã khiến Mosaic nơi đây là bảo vật, thế giới không có tấm thứ hai.

“Con đường Hồi lam”, “Con đường tơ lụa trên biển”… đã từng biến vùng Đông Nam Á thành chuyện “Ngàn lẻ… nhiều đêm”. Bình Chu Đậu, gạch lát tường thời Lê, thảm gạch Mosaic ở Thương xá Tax là chứng nhân dõng dạc giúp thế giới nhận diện được Việt Nam trong hành trình đó. Việt Nam được hân hạnh dự phần ở một góc “Địa Đàng” nhưng chưa nhận diện được chính mình vì nhịp sống hối hả đã nuốt vội vàng những ước mơ chưa đạt tới. Nếu giữ lại những lớp gạch Mosaic ở Thương xá Tax, Việt Nam xứng đáng là một thương trạm của “Con đường tơ lụa trên biển” mà người Việt là đồng tác nhân, không để cho Trung Quốc giành quyền độc chiếm “Con đường tơ lụa trên biển” mà họ đang ủ mưu tính kế. Lúc đó, Việt Nam sẽ mời gọi tất cả những đối tác liên quan cùng nhau nhắc một giai đoạn lịch sử huy hoàng khi nhân loại chia sẻ đôi khoảnh khắc hòa bình.

Chúc Mosaic ở lại với nhân gian!

T.T.V.T.

Tài liệu tham khảo

  1. Đại Việt sử ký toàn thư, (Hà Nội: Văn hóa thông tin, 2004).
  2. http://digital.library.adelaide.edu.au/theses/09ARAHM/09arahmk156.pdf
  3. http://www.southeastasianarchaeology.com/2014/10/31/majapahit-museum-to-be-built-in-bali/
  4. Kamleh, Elise, A Piece of a Ceramic Puzzle: A Fifteenth Century Vietnamese Wall Tile from Java in the Collection of the Art Gallery of South Australia.
    Bình gốm Chu Đậu thời Lê (54 x 28cm) có ghi dòng chữ Hán: “Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút” (Năm Thái Hòa thứ 8, 1450, tại châu Nam Sách, nghệ nhân Bùi Thị Hý viết/vẽ/tạo), vẽ hoa mẫu đơn bằng men Hồi lam, đang trưng bày ở Viện bảo tàng Topkapi Saray (Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ).

    Bình gốm Chu Đậu thời Lê (54 x 28 cm) có ghi dòng chữ Hán: “Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút” (Năm Thái Hòa thứ 8, 1450, tại châu Nam Sách, nghệ nhân Bùi Thị Hý viết/vẽ/tạo), vẽ hoa mẫu đơn bằng men Hồi lam, đang trưng bày ở Viện bảo tàng Topkapi Saray (Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ). Nguồn: Internet.

    Cầu thang sảnh chính của Thương xá Tax, một trong những khoản mục  được giữ nguyên bản từ năm 1924 được đề nghị bảo tồn. Ảnh: Trung Sơn

    Cầu thang sảnh chính của Thương xá Tax, một trong những khoản mục được giữ nguyên bản từ năm 1924 được đề nghị bảo tồn. Ảnh: Trung Sơn

    Con gà và cầu thang lát gạch Mosaic ở Thương xá Tax (Sài Gòn).  Nguồn: Blog của nhà báo Đỗ Ngọc

    Con gà và cầu thang lát gạch Mosaic ở Thương xá Tax (Sài Gòn).
    Nguồn: Blog của nhà báo Đỗ Ngọc

    (Đăng bài viết này nhân ngày Di sản văn hóa Việt Nam – 23/11)

Bài này đã được đăng trong Di sản văn hóa. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s