NGỰ ĐỀ DANH THẮNG ĐỒ HỘI THI TẬP

Cúc Hiên Lê Phương Duy (phiên âm, dịch nghĩa, chú thích) – Trịnh Bách (dịch thơ)

I. CƠ HẠ VIÊN THẬP TỨ CẢNH (14 cảnh vườn Cơ Hạ) (Tuyển dịch)

1. Hạnh Cơ Hạ viên [1] tác

Phiên âm

Ưu cần thứ chính [2] vị thư nhàn,

Đắc vũ tư nông tiệm sảo khoan.

Ngự uyển phóng hài hoa hạm ngoại,

Thiên hương tập duệ tú bào gian.

Tư vinh sinh cảnh kham cung thưởng,

Lượng thị thư niên [3] khả tráng quan.

Nam tỉnh cáo phong đa hảo ý,

Bắc kỳ cáo nẫm cánh di nhan.

Dịch nghĩa

Làm khi đến chơi vườn Cơ Hạ

Lo lắng, cần mẫn chính sự, chưa được thanh nhàn,

Gặp mưa, việc nông được cậy nhờ, mới hơi dần thư thái.

Dạo gót ngự uyển, bên ngoài lan can hoa,

Hương trời tụ lại, trong tay áo bào thêu.

Cảnh trí tốt tươi, có thể hiến bày cho sự thưởng ngoạn,

Xét thấy quả thực Thư Niên đáng là cảnh quan tráng lệ.

Tỉnh Nam bẩm cáo được mùa, mang nhiều ý tốt,

Bắc kỳ báo tin bội thu, nét mặt càng thêm vui.

Dịch thơ

Ưu lo chính sự mấy khi nhàn

 b   B      t     T     t     B    B

Lúa được cơn mưa dạ tạm khoan

   t     T      b     B     t     T      B

Ngự uyển tường hoa hài rảo gót

   T     T      b       B     b    T    T

Thiên hương tụ áo ngát không gian

    b       B      t    T     t       B      B

Khen thay cảnh xứng bề dâng thưởng

     b     B        t       T      b     B       T

Xét quả Thư Niên đáng tráng quan

   t     T      b      B       t        T      B

Xứ Bắc tâu mùa thêm đẹp ý

  t    T     b     B       b      T    T

Nam Kỳ cáo vụ thỏa dung nhan

   B    B    t    T     t       B      B

 2. Đề Khâm Văn điện [4]

Phiên âm

Đông bích [5] tinh quang ứng ngũ vân [6],

Thủ thành [7] phủ trị khả hưng văn.

Nhân thanh thiện chính tuân quy phạm,

Giáo hóa di luân pháp điển phần [8].

Chuẩn cổ nghĩ kim minh thuật tác [9],

Tư gian đồ dị lệ ưu cần.

Ung dung đường bệ sâm kinh tế [10],

Quốc thái dân an tập đại huân.

Dịch nghĩa

Đề điện Khâm Văn

Sao Đông bích rạng ngời, ứng với năm mây

Gìn giữ thành tựu, vỗ về trị lý, có thể hưng thịnh văn đức

Tiếng tăm nhân đức, chính trị tốt đẹp, tuân theo quy phạm,

Giáo hóa, gìn giữ luân thường, dựa vào điển phần.

Xét xưa nghĩ nay, làm sáng rõ sự “thuật tác”,

Nghĩ khó tính dễ, gắng gỏi lo toan, cần mẫn.

Chốn triều đình ung dung, kín dầy việc sửa đời, cứu dân,

Quốc thái dân an, tập thành công lao to lớn.

Dịch thơ

Đông Bích sao ngời triệu ngũ vân

     t      T     b     B      t      T    B

Lưu công vỗ trị dễ hưng văn

    b   B      t   T    t    B      B

Khoan nhân thiện chính tuân quy phạm

     b       B       t          T        b         B      T

Giáo hóa cương luân dựa điển phần

    t    T       b       B      t      T      B

Xét nghĩ xưa, nay theo thuật tác

   t     T     b        B      b      T     T

Suy đo khó, dễ lệ chuyên cần

   b   B     t     T  t       B      B

Ung dung đường bệ yên kinh tế

   b     B         t          T   b     B   T

Quốc thái dân an góp đại huân

    t      T      b     B     t     T     B

 3. Quang Biểu các [11] vãn thiếu

Phiên âm

Tứ diện lâm trì thủy nhất loan,

Thủy trung cao các túng hà quan.

Tà huy viễn tụ chưng hồng thái,

Lạc chiếu bình hồ dạng bích lan.

Điểu độ lâm cao quy túc thụ,

Ngư khai bình đạo dũng minh thoan.

Trừng hàm ẩn ước vân hà sắc,

Phả nhập thanh tiêu bút ý nan.

Dịch nghĩa

Buồi chiều nhìn xa trên gác Quang Biểu

Bốn mặt kề ao, một dòng uốn quanh,

Tòa gác cao ở giữa mặt nước, có thể phóng tầm mắt nhìn rộng.

Ánh tà huy trên ngọn núi xa, sắc hồng rực rỡ,

Bóng trời chiều chiếu mặt hồ phẳng, sóng biếc rập rờn.

Chim bay qua rừng, trở về cây ngủ,

Cá rẽ vệt bèo, dòng nước tuôn mau.

Trong lặng, thấp thoáng sắc mây ráng,

[Muốn] tả vào bức lụa xanh, mà bút ý khó khăn.

Dịch thơ

Uốn lượn dòng câu bốn mặt ao

   t     T       b       B      t     T     B

 Trông ra giữa nước tự lầu cao

     b    B     t       T     t   B    B

Tà huy đỉnh núi xa hừng đỏ

   B   B      t      T    b    B    T

Bóng ác soi hồ gợn sóng đào

   T     T   b   B    t      T      B

Vượt rú chim bay về chốn nghỉ

   T     T     b     B    b    T      T

Xuyên bèo cá lượn nước tuôn mau

     B      B    t    T       t       B      B

Xanh trong thấp thoảng mầu mây ráng

    B      B       t       T          b     B    T

Ước họa lên tranh ý khó vào

   T    T     b     B     t     T    B

4. Thường Mậu viên đệ nhị cảnh Quảng hạ đàm văn

Phiên âm

Vạn cơ thanh hạ cố viên lâm,

Triệu đối Nho thần luận cổ kim.

Hoa thảo truyền thần thiên sắc trứ,

Ngư diên [12] nhập diệu hóa cơ [13] thâm.

Bát điều Đại học [14] tuân hoàng phạm,

Lưỡng tự trung dung kiến đạo tâm [15].

Thận thủy yếu chung thời võng gián,

Tư gian đồ dị nhật vưu khâm.

Dịch nghĩa

Cảnh thứ 2 trong vườn Thường Mậu Nhà rộng bàn văn

Nhân khi nhàn rỗi trong muôn việc, ra chơi vườn cũ,

Triệu vời các Nho thần tới bàn luận cổ kim.

Hoa cỏ truyền thần, sắc trời tỏ rõ,

Cá diều màu nhiệm, cơ tạo thâm sâu.

Tám điều Đại học, noi theo khuôn mẫu đế vương,

Hai chữ “trung dung”, thấy được đạo tâm.

Thận trọng lúc đầu, khi cuối, không lúc nào gián cách.

Lo toan chuyện khó, việc dễ, ngày càng kính cẩn.

Dịch thơ

Thư nhàn mọi việc viếng viên lâm

   b      B      t       T       t      B        B

Triệu đám Nho thần luận cổ kim

   t     T       b       B       t    T    B

Hoa cỏ phô thần thiên rạng sắc

   t     T    b      B        b     T    T

Ngư diên diệu vợi hóa cơ thâm

   b      B      t      T      t     B    B

Tám điều Đại học theo hoàng phạm

   b      B       t     T     b        B      T

Hai chữ Trung dung thấy đạo tâm

  t     T       b        B      t      T    B

Thận trọng đầu, đuôi màng giãn nghỉ

   t       T       b       B      b        T     T

Lo toan khó, dễ dạ thêm nghiêm

  B     B      t     T   t      B        B

————————-

Chú thích

[1] Cơ Hạ viên (vườn Cơ Hạ): Chữ cơ hạ lấy từ câu vạn cơ chi hạ hay vạn cơ thanh hạ (sự nhàn rỗi trong muôn việc). Thiên Cao Dao mô Kinh Thư có câu: Căng căng, nghiệp nghiệp, nhất nhật, nhị nhật vạn cơ (chăm chắm, nơm nớp, lo đến công việc, trong một ngày, hai ngày, nhiều đến hàng vạn). Sau dùng chữ này để đặt tên nơi nghỉ ngơi của đế vương.

[2] Thứ chính: Các công việc chính sự. Kinh Dịch – quẻ Bí: Sơn hạ hữu hỏa, bí, quân tử dĩ minh thứ chính (Dưới núi có lửa, rực rỡ, quân tử coi đó để làm rõ các việc chinh sự).

[3] Chưa rõ thư niên ở đây là gì.

[4] Điện Khâm Văn là một công trình trong vườn Cơ Hạ.

[5] Đông bích: Theo phần Thiên văn chí – Tấn thư nói: “Hai sao Đông bích chủ về văn chương, là kho chứa sách vở của thiên hạ”. Nhân đó, dùng để chỉ nơi chứa sách trong hoàng cung. “Sao Đông bích rạng ngời”, ý chỉ văn chương hưng thịnh.

[6] Ngũ vân: Mây năm màu xanh, trắng, đỏ, đen, vàng, là điềm báo tốt lành.

[7] Thủ thành: Gìn giữ thành tựu và công lao của tiền nhân.

[8] Điển phần: Tức Tam phần, Ngũ điển (Sách của Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế gọi là Tam phần; sách của Thiếu Hạo, Chuyên Húc, Cao Tân, Đường, Ngu gọi là Ngũ điển). Sau này dùng để phiếm chỉ khuôn mẫu, quy phạm của các bậc thánh đế minh vương thời cổ mà Nho giáo tôn sùng.

[9] Thuật tác (làm ra và noi theo). Thiên Nhạc ký Lễ ký có câu: Tác giả vị chi thánh; Thuật giả vị chi minh (Làm ra thì gọi là Thánh; noi theo thì gọi là Minh).

[10] Kinh tế: gọi tắc của kinh thế tế dân (sửa đời cứu dân).

[11] Gác Quang Biểu là một cảnh trong vườn Cơ Hạ.

[12] Ngư diên (cá và diều hâu). Sách Trung dung có câu: Diên phi lệ thiên, ngư dược vu uyên (Chim diều bay trên trời, con cá nhảy dưới vực). Ý nói Đạo được lưu hành khắp trong vũ trụ, từ chỗ thấp nhất đến chỗ cao nhất, rộng rãi khắp nơi.

[13] Hóa cơ: Cái cơ tạo hóa, bộ máy tạo hóa, tức ông trời.

[14] Bát điều: Tức Bát điều mục (tám điều mục) trong sách Đại học (một trong Tứ thư), gồm: Cách vật (tiếp xúc, nghiên cứu sự vật); Trí tri (đẩy sự hiểu biết lên tới tột cùng); Thành ý (ý nghĩ thành thực); Chính tâm (tâm được ngay chính); Tu thân (sửa mình), Tề gia (trị nhà); Trị quốc (trị nước); Bình thiên hạ (bình thiên hạ)

[15] Đạo tâm: Tức là thiên lý, đối lập với “nhân tâm” là nhân dục.

Bài này đã được đăng trong Góp nhặt cát đá. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s